محصولات کشاورزی | گندم و اصول آبیاری گندم

یکی از مهم‌ترین غلات استراتژیک در جهان و به‌خصوص ایران گندم است که به لحاظ حجم تولید رتبه سوم در دنیا را به خود اختصاص می‌دهد. به دلیل نقش حیاتی که در تأمین غذای بشر دارد جایگاه ویژه‌ای در کشاورزی دارد. شرایط رشد گندم بسیار متنوع بوده و با طیف گسترده‌ای از خاک‌ها، مناطق مختلف جوی و ارتفاعات سازگار است. کمبود آب و اختصاص‌دادن مساحت زیادی از زمین‌های زراعی به کشت این محصول باعث اهمیت مسئله آبیاری آن در سال‌های اخیر شده است. بهره‌وری بالا در تولید به مدیریت صحیح منابع آبی و اجرای درست اصول آبیاری گندم بستگی دارد.

آبیاری سطحی، بارانی و قطره‌ای از روش‌های آبدهی این محصول هستند که دراین‌بین آبیاری قطره‌ای بهترین روش آبیاری گندم است. آگاهی بخشیدن به کشاورزان درباره انواع روش آبیاری گندم و بهره‌گیری از تکنولوژی پیشرفته به بهبود عملکرد و پایداری تولید گندم کمک می‌کند. در ادامه این مقاله از سری مقالات اطمینان صنعت به بررسی تخصصی و جامع گندم و اصول آبیاری آن می‌پردازیم.  

محصول کشاورزی گندم

یکی از مهم‌ترین محصولات زراعی و استراتژیک در کشور گندم است. این گیاه از خانواده گرامینه‌ها است که گونه‌ها و واریته‌های متعدد دارد. انواع گندم در شرایط اقلیمی مختلف، شرایط جوی گوناگون و ارتفاعات قابل‌کشت هستند و بخش اعظمی از زمین‌های زراعی را به خود اختصاص می‌دهند. این محصول ارزشمند به دلیل ویژگی‌های تغذیه‌ای، تولیدی و اقتصادی نقش ویژه‌ای در سبد غذایی خانواده‌ها و جایگاه بی‌بدیلی در کشاورزی دارد. آرد و نان تهیه شده از گندم بیشترین مصرف را در کشور دارند. گندم به دلیل سرشار بودن از کربوهیدرات نقش اساسی در تأمین پروتئین و کالری موردنیاز بدن ایفا می‌کند.

قبل از بررسی اصول آبیاری گندم بهتر است با انواع آن آشنا شوید. به‌طورکلی دو نوع گندم بهاره و پاییزه وجود دارد. معمولاً در مناطق معتدل و سردسیر گندم پاییزه و در مناطق گرمسیر و نیمه‌گرمسیری گندم بهاره کشت می‌شود. چرخه زندگی و دوره رشد گندم بهاره بین 100 تا 170 روز متغیر بوده در حالی که گندم پاییزه برای بالغ شدن به 180 تا 300 روز نیاز دارد. در بعضی از فصول سال رشد گندم به بیش از 300 روز نیز می‌رسد.

در دوره رشد گندم فاکتورهای چون اصول آبیاری گندم، دمای محیط و طول روز مؤثر است. گندم در میانگین دمای روزانه بین 15 تا 23 درجه سانتیگراد رشد بهینه و ایده‌آل دارد. باید توجه داشت حداقل رشد این محصول در دمای 5 درجه سانتیگراد اتفاق می‌افتد و در طول چرخه رشد گندم دمای بالای 34 درجه سانتیگراد مضر است. در دمای بالا اندازه دانه‌های گندم کوچک شده و نسبت دانه‌های خرد و ریز در تناژ محصول افزایش می‌یابد. برخی از اقلام گندم پاییزه دارای مقاومت بالایی در برابر سرما هستند و تا دمای 20- درجه سانتیگراد نیز زنده می‌مانند.

بیشتر بخوانید: محصولات کشاورزی | سیب زمینی و اصول آبیاری سیب زمینی

اصول آبیاری گندم؛ شرایط کاشت و نگهداری گندم

گندم به دو صورت دیم و آبی کشت می‌شود. منظور از کشت دیم گندم روشی است که گندم آبیاری نمی‌شود و با استفاده از آب باران رشد می‌کند. این نوع کشت بهترین روش آبیاری گندم در مناطقی که میزان بارندگی‌های سالانه آن‌ها قابل‌قبول است، محسوب می‌شود. این در حالی است که در روش آبی گیاه در مراحل مختلف آبیاری می‌شود. زمان کاشت گندم بر اساس نوع آن، نحوه آبدهی و اصول آبیاری گندم متفاوت است.

کاشت گندم پاییزه از اواخر شهریور تا نیمه اول مهرماه قبل از بارش اولیه پاییزی آغاز می‌شود. گندم باید در شرایط مساعد و در دمای مناسب کشت شود و همچنین دوره سرما را پشت سر بگذارد تا محصولی پر بار برداشت شود. زمان برداشت گندم پاییزه دیمی و آبی بین ماه‌های بهار و اوایل تابستان سال بعد باتوجه‌به منطقه متغیر است.

گندم بهاره در فصل بهار کشت می‌شود و در اواخر تابستان برداشت می‌شود. گندم دیمی بهاره از اواخر بهمن‌ماه تا اوایل فروردین در زمین کاشته می‌شود و کاشت گندم آبی نیز در فواصل زمانی بهمن تا اردیبهشت باتوجه‌به منطقه انجام خواهد شد. در ادامه به شرایط کاشت گندم می‌پردازیم:

شرایط کاشت گندم

در کاشت و نگهداری گندم توجه به شرایط اقلیمی، خاک، روش‌های کاشت، نحوه آبیاری گندم و مدیریت آفات و بیماری‌ها ضروری است. هر کدام از این فاکتورها در برداشت یک محصول مرغوب و پربار تأثیرگذار هستند. علاوه بر رعایت اصول آبیاری گندم، مهم‌ترین شرایط کاشت این گیاه ارزشمند عبارت است از:

• خاک: گندم در خاک‌های لومی و لومی_رسی با زهکشی و بافت خوب بهترین عملکرد را دارد. خاک‌های ریزبافت نفوذپذیری خوبی دارند و آب را مدت‌زمان طولانی‌تری در خود حفظ می‌کنند. خاک اسیدی و یا قلیایی نباشد و PH آن در حد 6 تا 7.5 باشد. خاک کشت گندم از نظر مواد آلی نیز باید غنی باشد.
• کوددهی: کوددهی منظم و مناسب نیاز گندم برای رشد بهتر به مواد مغذی و ترکیبات مختلف معدنی را رفع می‌کند. در مراحل مختلف رشد گندم استفاده از کودهای نیتروژن، فسفر و پتاسیم توصیه می‌شود.
• شرایط اقلیمی: منظور از شرایط اقلیمی وجود نور خورشید به‌اندازه کافی، دمای متعادل و بارش باران برای گندم نیاز است.
• مدیریت آفات و بیماری‌ها: برای کنترل آفات گندم می‌توانید از سموم شیمیایی و کنترل بیولوژیک استفاده کنید. قارچ‌کش‌ها نیز از زردشدن، قهوه‌ای شدن و سفیدک سطحی گندم جلوگیری می‌کنند.
• آبیاری: گندم در تمامی مراحل رشد خود به‌ویژه در دوره‌های جوانه‌زنی، پنجه‌زنی، خوشه‌دهی و پر شدن دانه‌ها به آب نیاز دارد. آبیاری سطحی، قطره‌ای و بارانی از روش‌های معمول آبیاری گندم هستند. انتخاب اصول آبیاری گندم به شرایط اقلیمی و نوع خاک بستگی دارد.

بیشتر بخوابید: محصولات کشاورزی | ذرت و اصول آبیاری ذرت

نیاز آبی و اصول آبیاری گندم

زراعت گندم بخش گسترده‌ای از زمین‌های کشاورزی را به خود اختصاص داده است. مدیریت آبیاری این حجم وسیع از زمین زراعی بسیار مهم بوده و باید با صرفه‌جویی در مصرف آب از تنش خشکی گیاه جلوگیری شود. نرخ تبخیر و تعرق گندم به طور معمول بین 200 تا 500 میلی متر است. البته این نرخ باتوجه‌به شرایط محیطی، نوع خاک، پوشش گیاهی و آب و هوا متفاوت است.

نیاز به آب گیاه ارزشمند گندم در مراحل اولیه دوره رشد به دلیل دمای پایین، نسبتاً کم و حدود 2 میلی متر در روز است. رفته رفته با رشد گندم و افزایش دما درصد استفاده از آب به 5 الی 8 میلی متر می‌رسد و افزایش می‌یابد. مراحل ریشه زدن و گلدهی نسبت به کم آبی به شدت آسیب پذیر هستند و مهم‌ترین مراحل رشد گندم محسوب می‌شوند. در تمامی مراحل حفظ رطوبت خاک الزامی است. در واقع اجرای صحیح اصول آبیاری گندم بر تراکم خوشه‌ها، تعداد دانه‌ها و طول ساقه تاثیر می‌گذارد.

حجم و تعداد دفعات آبیاری مزارع گندم به عوامل مختلفی چون میزان بارش منطقه، جنس خاک، نوع بذر، روش کاشت و… بستگی دارد. به‌طورکلی اصول آبیاری گندم و مراحل اصلی آن شامل موارد زیر می‌شود:

• مرحله اول آبیاری (ریشه‌زنی): آبیاری گندم 20 تا 25 روز پس از کشت آن که یکی از مراحل حیاتی است.
• مرحله دوم آبیاری (مرحله پنجه‌زنی): 40 تا 45 روز پس از کشت گندم.
• مرحله سوم آبیاری (مرحله ساقه زنی): 45 تا 70 روز پس از کشت گیاه.
• مرحله چهارم آبیاری (مرحله گلدهی): 90 تا 95 روز پس از کاشت.
• مرحله پنجم آبیاری (بلوغ): 105 تا 110 روز پس از کشت.
• مرحله ششم آبیاری (قبل از برداشت): 120 تا 125 روز پس از کشت گندم.

اصول ابیاری گندم؛ اولویت بندی آبیاری گندم در شرایط کم آبی

در شرایط کم‌آبی و زمانی که آب موجود در منطقه برای 6 مرحله آبیاری کافی نباشد، آبدهی باید بر حسب اولویت‌بندی صورت گیرد. در جدول زیر به آبدهی در شرایط کم‌آبی می‌پردازیم:

مقدار آب موجود برای آبیاری	اولویت  مرحله آبیاری
یک مرحله آبیاری	مرحله ریشه زنی
دو مرحله آبیاری	مرحله ریشه زنی مرحله گلدهی
سه مرحله آبیاری	مرحله ریشه زنی مرحله رشد ساقه مرحله بلوغ
چهار مرحله آبیاری	مرحله ریشه زنی مرحله رشد ساقه مرحله گلدهی مرحله بلوغ

انواع روش آبیاری گندم

همان‌طور که اشاره شد زراعت گندم در حجم وسیعی از زمین‌های زراعی کشور انجام می‌شود. برای آبیاری این وسعت از زمین‌های کشاورزی آب زیادی در دسترس نیست و اگر روش آبیاری اشتباهی نیز انتخاب شود آب‌های موجود هدر می‌رود. باتوجه‌به بحران کم‌آبی کشور بهتر است از انواع روش آبیاری گندم نوین و صحیح بهره بگیرید.

باتوجه‌به اصول آبیاری گندم، غالباً برای آبیاری گیاه گندم از سه روش آبی، آبیاری تکمیلی و دیم استفاده می‌شود. گندم در مناطق نزدیک استوا و یا مناطق دور از استوا که در فصل زمستان بارش زیادی دارند، به روش آبی کشت می‌شود. در مناطق معتدل و نیمه‌گرمسیری که در زمستان‌ها بارش دارند، روش کاشت دیم گندم به کار می‌رود. در این روش آب موردنیاز گندم از طریق بارش‌های فصلی تأمین می‌شود. روش دیگر آبیاری یعنی آبیاری تکمیلی بیشتر در مناطق نیمه‌گرمسیری که بارش زمستانی خوبی دارند، انجام می‌شود تا استرس آبی را کاهش دهند.

روش و اصول آبیاری گندم بسیار متنوع و باتوجه‌به منطقه، شرایط آب‌وهوا، نوع خاک و بذر گندم باید انتخاب شود. اگرچه کشت دیم گندم بسیار مرسوم است؛ اما روش‌های نوین در حال جایگزین‌شدن هستند. این روش‌های جدید باعث افزایش تناژ و کیفیت گندم می‌شوند. در مقیاس جهانی روش غرقابی متداول‌ترین روش برای آبیاری گندم است که این روش نیز باتوجه‌به بحران‌های آبی در حال بهینه‌شدن و جایگزین‌شدن با سیستم‌هایی آبیاری مدرن است. انواع روش آبیاری گندم عبارت‌اند از:

1. اصول آبیاری گندم؛ آبیاری نوین

در سال‌های اخیر کشور با کمبود آب شدید و خشکسالی مواجه بوده است. نبود آب راندمان روش‌های آبیاری سنتی را پایین آورده و کشاورزان را به سمت استفاده از روش‌های آبیاری تحت‌فشار و مکانیزه سوق می‌دهد. در روش‌های آبیاری تحت‌فشار زمین کمتری برای مسیر انتقال آب استفاده می‌شود و تهویه خاک بهتر صورت می‌گیرد. این روش آبیاری برای خاک‌هایی که بافت سنگینی دارند مناسب‌تر است. آبیاری نوین به دو روش بارانی و قطره‌ای انجام می‌شوند.

1. انواع روش آبیاری گندم؛ آبیاری بارانی

یکی از روش‌های آبیاری نوین که جایگزین مناسبی برای روش‌های آبدهی سنتی بوده، آبیاری بارانی است. این روش آبدهی معضلات اصول آبیاری گندم به روش سنتی را برطرف می‌کند. در سیستم‌های آبیاری سنتی آبیاری یکنواخت در زمین‌های شیب‌دار و با شکل‌های هندسی نامنظم امکان‌پذیر نیست.

این در حالی است که سیستم آبیاری بارانی برای زمین‌های شیب‌دار با شکل‌های هندسی نامتعارف مناسب است و محدودیت اجرا ندارد. آبیاری بارانی به دودسته کلاسیک و مدرن تقسیم می‌شود. این روش آبیاری راندمان بالایی در مناطق خشک و بادخیز نخواهد داشت. از همین رو بهتر است زمانی آبیاری بارانی برای آبیاری گندم انتخاب کنید که تبخیر یا تعرق متوسط یا پایین و باد هم کم باشد.

2. آبیاری قطره ‌ای (تیپ)

عملکرد آبیاری نوین قطره‌ ای به این صورت است که آب در نقاط مشخص به‌صورت قطره‌ای در کنار ریشه گندم چکانده می‌شود. در روش آبیاری قطره ای دقیق و مؤثر نیز شامل مزایا، صرفه‌جویی در مصرف آب و افزایش عملکرد گندم می‌شود. در این روش آبیاری برای مزرعه گندم معمولاً از نوار تیپ‌ها با طول 120  در هر ردیف کشت استفاده می‌شود. طول بیشتر باعث افت فشار در انتهای ردیف خواهد شد. این تیپ‌ها از لوله اصلی در عرض یا طول زمین انشعاب گرفته می‌شوند.

بر روی هر نوار تیپ در فواصل 20 سانتیمتری یک خروجی آب قطره چکانی در نظر گرفته می‌شود. این نوارها بر اساس نیاز آبی، شیب زمین و بافت خاک در فاصله‌های 30 تا 70 سانتیمتر از هم قرار داده می‌شوند که معمولاً حدود 50 سانتیمتر است. معایب این روش یکبار مصرف هزینه‌های کمی بالاتر آن و گرفتن سوراخ‌های قطره چکانی است.

2. انواع روش آبیاری گندم؛ روش‌های سنتی آبیاری

اصول آبیاری گندم در روش‌های سنتی بسیار قدیمی بوده و به گذشته‌های دور بر می‌گردد. انواع روش آبیاری گندم در این شیوه بر اساس شیب زمین، جنس خاک، ابعاد و شکل مزرعه انتخاب می‌شوند. روش‌های سنتی عبارت‌اند از:

1. آبیاری کرتی

آبیاری کرتی قدیمی‌ترین روش آبیاری زمین است. در این روش آبیاری زمین باتوجه‌به شیب، جنس خاک و مسیر آب به قطعات مساوی تقسیم می‌شود. این قطعات اصطلاحاً کرت نامیده می‌شوند. طول 50 متر و عرض 2 تا 10 متر مناسب‌ترین اندازه برای کرت‌ها است و ماشین آلات می‌توانند به راحتی حرکت کنند.

آب از یک سمت وارد کرت شده و مسیر آن تا آخرین کرت باز گذاشته می‌شود تا تمامی کرت‌ها غرقاب شوند. شیب زمین در کرت‌بندی به‌گونه‌ای است که آب در کل کرت‌ها جریان دارد و در یک قسمت زمین جمع نمی‌شود. یکی از اصول آبیاری گندم آبدهی یکنواخت است تا تراکم محصول یکسان باشد.

2. اصول آبیاری گندم؛ آبیاری نواری

آبیاری نواری دیگر روش آبدهی سنتی است که شکل توسعه‌یافته آبیاری کرتی محسوب می‌شود. این روش آبیاری در زمین‌هایی که شیب کم دارند و نفوذپذیری در آن‌ها متوسط تا زیاد است، اجرا می‌شود. در روش آبیاری نواری اراضی زراعی شیب بندی می‌شوند و به شکل مستطیل و ترازبندی شده در می‌آیند. نوارها معمولاً داری شیب و با انتهای باز هستند. طول و عرض کرت‌ها بر اساس بافت و شیب خاک تعیین می‌شوند. باتوجه‌به اصول آبیاری گندم روش نواری دارای معایبی چون احتمال شسته شدن عناصر غذایی (به‌ویژه نیتروژن) و همچنین جابه‌جایی  بذرها در آبیاری اول است.

3. آبیاری به روش جوی و پشته

 هرگاه کشاورزان گندم را به‌صورت جوی و پشته بکارند از این روش آبیاری استفاده می‌کنند. اصول آبیاری گندم در روش جوی و پشته این‌گونه است که آب در جوی‌ها به حرکت در می‌آید و پشته‌ها به‌مرور آب را جذب می‌کنند. در واقع آب در تمام نقاط زمین پخش نمی‌شود. طول جوی‌ها در این روش آبیاری گندم متناسب با شیب زمین، بافت خاک و اندازه و شکل مزرعه تعیین می‌شود. در اراضی با شیب ملایم و بافت خاک متوسط تا سنگین، طول جوی‌های آبیاری به 150 متر هم می‌رسد.

تنش‌های آبی گندم

نبود آب در برخی از مراحل رشد گندم صدمات جبران‌ناپذیری به محصول وارد می‌کند. کمبود آب و استرس آبی منجر به کاهش رشد و تناژ محصول و حتی مرگ گیاه می‌شود. دوره‌هایی که گندم معمولاً بیشترین فشار را در برابر تنش آبی دارد عبارت‌اند از:

• دوره جوانه‌زنی گندم: گیاهی ضعیف تشکیل می‌شود.
• مرحله گلدهی: گرده‌افشانی و لقاح به‌درستی انجام نمی‌شود و با ایجاد گل‌های نازا تعداد دانه‌ها کاهش می‌یابد.
• مرحله رشد و پر شدن دانه: در این مرحله تنش آبی باعث پوک شدن دانه‌ها و کاهش کیفیت و وزن دانه‌ها می‌شود.

دقت داشته باشید بر اساس اصول آبیاری گندم، آبیاری اضافی در طول رویش نیز می‌تواند باعث کاهش سطح اکسیژن خاک و عملکرد محصول شود.

بهترین روش آبیاری گندم

شرایط کنونی کشور و جهان کشاورزان را به مصرف کمتر آب و حفظ منابع آبی تشویق می‌کند. روش‌های آبیاری نوین، بهره‌وری آب آبیاری را به حداکثر می‌رسانند و راه‌حل مناسبی برای بحران آبی هستند. در میان انواع روش آبیاری گندم، آبیاری قطره‌ای به طرز قابل‌توجهی باعث صرفه‌جویی در مصرف آب می‌شود. اگرچه هزینه اجرای این روش کمی زیاد است؛ اما با کمترین هدررفت آب را به سمت محصول هدایت می‌کند. یکی از اصول آبیاری گندم کاهش میزان تبخیر و تعریق است که در روش آبیاری قطره‌ای اتفاق می‌افتد. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده از مراکز پژوهشی و مزارع زیر کشت روش آبیاری قطره‌ای 50 درصد مصرف آب در آبیاری گندم را کاهش می‌دهد.  

جمع‌بندی

گندم یکی از پرمصرف‌ترین غلات در جهان است که نیاز بدن به کربوهیدرات را تأمین می‌کند. این گیاه ارزشمند بیشترین وسعت زمین‌های کشاورزی را به خود اختصاص داده است. از همین رو در بحران بی‌آبی به‌کارگیری صحیح اصول آبیاری گندم اهمیت پیدا می‌کند. بذر گندم باید بر اساس آب‌وهوای منطقه و نوع کشت انتخاب شود و سپس به روشی مناسب آبیاری گردد. انواع روش آبیاری گندم متنوع بوده و در دودسته آبیاری سنتی و آبیاری نوین قرار می‌گیرند؛ اگر چه روش‌های سنتی همچنان در برخی نقاط کشور اجرا می‌شوند؛ اما بهتر است روش‌های جدید را جایگزین کرد.

آبیاری بارانی و به‌خصوص آبیاری قطره‌ای بهترین روش آبیاری گندم هستند. در این روش‌ها آب مستقیماً به سمت ریشه گیاه هدایت می‌شود و کمترین هر رفت وجود دارد. باتوجه‌به بحران بی‌آبی کشور در سال‌های اخیر کشاورزان باید در مصرف آب صرفه‌جویی کنند. شما می‌توانید ابزارهای باکیفیت کشاورزی را از وب‌سایت اطمینان صنعت تهیه کنید. این مجموعه با بیش از 10 سال سابقه کار موفق در تلاش است تا با ارائه بهترین محصولات و خدمات از صنعت کشاورزی حمایت کند. جهت دریافت مشاوره و تهیه محصولات از طریق صفحه تماس با ما اقدام نمایید.

سؤالات متداول :